اگر کودک شما تب دارد، این ۵ نکته را اول بخوانید:
- شیرخوار کمتر از ۳ ماه با دمای ۳۸°C یا بالاتر نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است.
- عدد تب به‌تنهایی شدت بیماری را نشان نمی‌دهد؛ هوشیاری، تنفس، نوشیدن مایعات و ادرار کودک مهم‌ترند.
- دما را با دماسنج دیجیتال اندازه بگیرید؛ لمس پیشانی و نوارهای تب‌سنج دقیق نیستند.
- مایعات کافی بدهید و کودک را بیش از حد نپوشانید؛ تب‌بر برای راحتی کودک است، نه فقط پایین آوردن عدد تب.
- در صورت علائم هشدار یا تب ۵ روز و بیشتر، کودک باید توسط پزشک ارزیابی شود.
تب در کودکان چیست؟
تب یکی از شایع‌ترین علائمی است که والدین در دوران بیماری کودک با آن مواجه می‌شوند. تب معمولاً نشانهٔ فعال شدن سیستم ایمنی بدن در پاسخ به عفونت است و به‌خودی‌خود به معنی بیماری شدید یا خطرناک نیست.
با این حال، سن کودک، وضعیت عمومی، نحوهٔ تنفس، میزان هوشیاری، دریافت مایعات و علائم همراه در ارزیابی کودک مبتلا به تب اهمیت زیادی دارند.
تب از چه دمایی شروع می‌شود؟
به‌طور معمول، دمای ۳۸ درجهٔ سانتی‌گراد یا بالاتر تب محسوب می‌شود، به‌ویژه زمانی که دما به روش مقعدی اندازه‌گیری شده باشد.
در منابع آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، برای اندازه‌گیری‌های مقعدی، گوشی و پیشانی، دمای ۳۸°C یا بالاتر به‌عنوان تب در نظر گرفته می‌شود. در اندازه‌گیری دهانی، آستانه حدود ۳۷٫۸°C و در اندازه‌گیری زیر بغل حدود ۳۷٫۲°C یا بالاتر می‌تواند نشان‌دهندهٔ تب باشد.
بنابراین، محل اندازه‌گیری دما باید هنگام تفسیر عدد تب در نظر گرفته شود.
یک نکتهٔ مهم: احساس گرمی پیشانی یا بدن کودک به‌تنهایی روش دقیقی برای تشخیص تب نیست. برای اطمینان، از دماسنج دیجیتال استفاده کنید. نوارهای تب‌سنج و روش‌های لمسی دقت کافی ندارند.
بهترین روش اندازه‌گیری دمای کودک چیست؟
انتخاب روش اندازه‌گیری به سن کودک و نوع دماسنج بستگی دارد.
اندازه‌گیری مقعدی
اندازه‌گیری مقعدی یکی از دقیق‌ترین روش‌ها، به‌خصوص در شیرخواران زیر ۳ ماه، محسوب می‌شود. در این گروه سنی، دمای مقعدی ۳۸°C یا بالاتر اهمیت ویژه‌ای دارد.
اندازه‌گیری زیر بغل
اندازه‌گیری زیر بغل ساده و قابل انجام در منزل است، اما ممکن است نسبت به روش‌های دقیق‌تر حساسیت کمتری داشته باشد. اگر دمای زیر بغل بالا باشد یا حال عمومی کودک مناسب نباشد، بهتر است دما با روش مناسب‌تری تأیید شود.
اندازه‌گیری زیر بغل با دماسنج الکترونیکی یکی از روش‌های قابل استفاده است.
اندازه‌گیری پیشانی
دماسنج‌های دیجیتال پیشانی می‌توانند برای اندازه‌گیری دما استفاده شوند، اما باید مطابق دستور سازنده و به روش صحیح مورد استفاده قرار گیرند. نوارهای پیشانی یا تب‌سنج‌های شیمیایی پیشانی قابل اعتماد نیستند.
اندازه‌گیری گوشی
دماسنج گوشی در کودکان مناسب می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد، اما در شیرخواران کم‌سن ممکن است دقت کافی نداشته باشد؛ AAP استفاده از دماسنج گوشی را در زیر ۶ ماهگی قابل اعتماد نمی‌داند.
تب در شیرخوار زیر ۳ ماه
این بخش بسیار مهم است.
هر شیرخوار کمتر از ۳ ماه که دمای ۳۸°C یا بالاتر داشته باشد، نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است.
در این سن، حتی اگر کودک ظاهراً حال عمومی نسبتاً خوبی داشته باشد، تب می‌تواند اولین علامت یک عفونت جدی باشد. راهنمای AAP برای شیرخواران ۸ تا ۶۰ روزه با دمای ۳۸°C یا بالاتر، ارزیابی اختصاصی بر اساس سن و وضعیت بالینی را توصیه می‌کند.
در شیرخوار زیر ۳ ماه، منتظر بالا رفتن بیشتر تب یا ایجاد علائم دیگر نمانید.
آیا شدت تب نشان‌دهندهٔ شدت بیماری است؟
نه همیشه.
در کودکان بالاتر از ۶ ماه، صرفاً عدد تب به‌تنهایی معیار مناسبی برای تشخیص شدت بیماری نیست. وضعیت عمومی کودک، هوشیاری، تنفس، آب‌رسانی بدن و علائم همراه اهمیت بیشتری دارند. در کودکان بالای ۶ ماه نباید فقط بر اساس میزان تب، شدت بیماری را تعیین کرد.
برای مثال، کودکی با تب ۳۹ درجه که هوشیار است، مایعات می‌نوشد و به‌طور طبیعی با والدین ارتباط برقرار می‌کند، ممکن است بیماری خفیف‌تری داشته باشد؛ در مقابل، کودکی با تب پایین‌تر اما بی‌حال، خواب‌آلود یا دچار مشکل تنفسی ممکن است نیازمند ارزیابی فوری باشد.
در زمان تب چه کارهایی انجام دهیم؟
۱. مایعات کافی بدهید
کودک مبتلا به تب باید مایعات کافی دریافت کند. در شیرخوار، شیر مادر بهترین مایع برای ادامهٔ تغذیه است. در کودکان بزرگ‌تر نیز مصرف مایعات به مقدار مناسب باید ادامه پیدا کند.
۲. کودک را بیش از حد نپوشانید
لباس معمول و متناسب با محیط کافی است. کودک را برای پایین آوردن تب، بیش از حد نپوشانید یا برهنه نکنید.
۳. استراحت کافی
کودک می‌تواند استراحت کند و فعالیت خود را متناسب با حال عمومی تنظیم کند.
۴. هدف درمان فقط پایین آوردن عدد تب نیست
اگر کودک تب دارد اما حال عمومی خوبی دارد، الزاماً نیاز به داروی تب‌بر فقط برای پایین آوردن عدد دما وجود ندارد. داروی تب‌بر بیشتر زمانی استفاده می‌شود که کودک به دلیل تب یا بیماری احساس ناراحتی، درد یا بی‌قراری داشته باشد.
داروی تب‌بر برای کودک
دو داروی رایج برای کاهش تب و درد کودکان عبارت‌اند از:
- استامینوفن (پاراستامول)
- ایبوپروفن
دوز دارو باید بر اساس وزن کودک و غلظت فرآوردهٔ دارویی تعیین شود و بهتر است از سرنگ یا وسیلهٔ اندازه‌گیری مخصوص دارو استفاده شود.
ایبوپروفن معمولاً برای کودکان زیر ۶ ماه بدون توصیهٔ پزشک استفاده نمی‌شود و در کودک دچار کم‌آبی یا استفراغ مداوم نیز باید با احتیاط و نظر پزشک مصرف شود.
چند نکتهٔ مهم دربارهٔ تب‌برها
- برای پایین آوردن صرف عدد تب، دارو الزامی نیست.
- دارو را بر اساس وزن کودک و دستور پزشک یا بروشور فرآورده مصرف کنید.
- از داروهای ترکیبی سرماخوردگی که ممکن است حاوی تب‌بر باشند، بدون توجه به ترکیبات آن‌ها استفاده نکنید.
- آسپرین برای کاهش تب کودکان و نوجوانان توصیه نمی‌شود و در بیماری‌های ویروسی با خطر سندرم ری ارتباط دارد.
- استامینوفن و ایبوپروفن را به‌صورت همزمان و خودسرانه به کودک ندهید؛ استفادهٔ همزمان از هر دو توصیه نمی‌شود.
آیا باید کودک را با آب یا الکل پاشویه کنیم؟
خیر.
پاشویه برای درمان تب توصیه نمی‌شود و می‌تواند باعث ناراحتی و لرز کودک شود. همچنین استفاده از الکل روی پوست کودک می‌تواند خطرناک باشد.
هدف اصلی، راحتی کودک و تأمین مایعات کافی است، نه رساندن اجباری دمای بدن به عدد طبیعی.
نکته: پاشویه توصیه نمی‌شود؛ ولی اگر انجام می‌دهید، فقط با آبی با دمای حدود ۲ درجه کمتر از دمای بدن (آب ولرم) باشد.
آیا تب باعث تشنج می‌شود؟
درصد کمی از کودکان، در سنین حدود ۶ ماه تا ۵ سال، ممکن است در هنگام تب دچار تشنج تب‌دار شوند. درجهٔ تب پیش‌بینی‌کنندهٔ احتمال تشنج نیست.
تشنج تب‌دار معمولاً کوتاه‌مدت است و در اغلب موارد عارضهٔ پایدار عصبی ایجاد نمی‌کند؛ با این حال، اولین تشنج کودک باید توسط پزشک ارزیابی شود.
نکتهٔ مهم این است که داروهای تب‌بر برای پیشگیری از تشنج تب‌دار تجویز نمی‌شوند؛ استامینوفن و ایبوپروفن می‌توانند تب و ناراحتی کودک را کاهش دهند، اما از تشنج تب‌دار جلوگیری نمی‌کنند.
اگر تشنج رخ داد، کودک را به پهلو قرار دهید، چیزی داخل دهان او نگذارید و زمان تشنج را ثبت کنید. در صورت طولانی شدن تشنج یا وجود علائم نگران‌کننده، کمک اورژانسی لازم است.
چه زمانی تب کودک نیاز به مراجعهٔ فوری دارد؟
در موارد زیر کودک باید فوراً توسط پزشک ارزیابی شود یا در صورت شدت علائم به اورژانس مراجعه شود:
🔴 علائم هشدار مهم
- شیرخوار کمتر از ۳ ماه با دمای ۳۸°C یا بالاتر
- دشواری تنفس، تنفس بسیار سریع، ناله یا فرورفتگی قفسهٔ سینه
- کبودی یا رنگ‌پریدگی شدید پوست، لب‌ها یا زبان
- خواب‌آلودگی غیرطبیعی، کاهش سطح هوشیاری یا سخت بیدار شدن کودک
- تشنج
- سفتی گردن
- برجسته شدن ملاج در شیرخوار
- بثورات پوستی که با فشار دادن محو نمی‌شوند
- عدم توانایی در نوشیدن مایعات یا استفراغ مکرر
- کاهش واضح ادرار یا علائم کم‌آبی
- بدحال به نظر رسیدن کودک یا بدتر شدن وضعیت عمومی
اگر تب چند روز طول بکشد چه کنیم؟
مدت تب به‌تنهایی تشخیص‌دهندهٔ شدت بیماری نیست، اما اگر تب ۵ روز یا بیشتر ادامه پیدا کند، کودک باید از نظر علل مهم‌تر، از جمله بیماری کاوازاکی، ارزیابی شود.
همچنین اگر وضعیت عمومی کودک در هر زمانی بدتر شود، لازم نیست برای رسیدن به روز پنجم صبر کنید.
آیا برای هر تب آنتی‌بیوتیک لازم است؟
خیر.
بسیاری از عفونت‌های دوران کودکی ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک در عفونت‌های ویروسی اثری ندارد.
وجود تب به‌تنهایی دلیل کافی برای شروع آنتی‌بیوتیک نیست و تصمیم دربارهٔ نیاز به آنتی‌بیوتیک باید بر اساس معاینه، سن کودک، علائم، تشخیص احتمالی و در صورت لزوم آزمایش‌ها گرفته شود.
جمع‌بندی برای والدین
تب یک علامت است، نه یک بیماری.
برای ارزیابی کودک مبتلا به تب، فقط به عدد دماسنج نگاه نکنید. این موارد را نیز بررسی کنید:
سن کودک + دمای بدن + وضعیت هوشیاری + تنفس + نوشیدن مایعات + ادرار + علائم همراه
به‌خصوص به خاطر داشته باشید:
«تب ۳۸ درجه یا بالاتر در شیرخوار زیر ۳ ماه، نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است.»
اگر دربارهٔ تب کودک خود نگرانی دارید یا وضعیت عمومی کودک مناسب نیست، مراجعه به پزشک متخصص کودکان را به تعویق نیندازید.
این مطلب برای افزایش آگاهی والدین تهیه شده است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.