ختنه یکی از اقدامات رایج در دوران نوزادی و کودکی است که علاوه بر دلایل فرهنگی و مذهبی، از جنبه‌های پزشکی نیز مورد بررسی قرار گرفته است. مطالعات علمی نشان می‌دهند که ختنه می‌تواند احتمال برخی عفونت‌ها و مشکلات ناحیه تناسلی را کاهش دهد؛ با این حال، میزان فایده آن در همه کودکان یکسان نیست و تصمیم‌گیری درباره آن باید با آگاهی از فواید، محدودیت‌ها و عوارض احتمالی انجام شود.
در این مقاله، مهم‌ترین فواید پزشکی ختنه را بر اساس شواهد علمی مرور می‌کنیم.
۱. کاهش خطر عفونت ادراری
یکی از مهم‌ترین فواید پزشکی ختنه، کاهش احتمال عفونت ادراری در پسران، به‌ویژه در دوران شیرخوارگی است.
عفونت ادراری در شیرخواران ممکن است با تب و علائم غیراختصاصی بروز کند و در برخی موارد به عفونت کلیه و بستری‌شدن نیاز داشته باشد. در شیرخواران مبتلا به ناهنجاری‌های مادرزادی دستگاه ادراری، عفونت‌های مکرر یا شدید می‌توانند اهمیت بیشتری داشته باشند.
فایده احتمالی ختنه در کاهش عفونت ادراری، به‌ویژه در پسران مبتلا به مشکلاتی مانند ریفلاکس شدید ادراری، دریچه خلفی پیشابراه و برخی ناهنجاری‌های مادرزادی دیگر، قابل‌توجه است.
البته احتمال عفونت ادراری در همه کودکان یکسان نیست و ضرورت ختنه باید با توجه به شرایط هر کودک بررسی شود.
۲. کاهش برخی مشکلات پوست ختنه‌گاه
ختنه می‌تواند از بروز مشکلاتی که به وجود پوست ختنه‌گاه وابسته‌اند، از جمله فیموز پاتولوژیک و پارافیموز، پیشگیری کند.
- فیموز (Phimosis): در این وضعیت، پوست ختنه‌گاه به‌طور غیرطبیعی تنگ است و عقب‌کشیدن آن ممکن است دشوار یا دردناک باشد.
- پارافیموز (Paraphimosis): زمانی رخ می‌دهد که پوست ختنه‌گاه پس از عقب‌کشیده‌شدن، پشت سر آلت گیر کند و نتوان آن را به وضعیت طبیعی بازگرداند. این وضعیت می‌تواند نیازمند درمان فوری باشد.
- بالانوپوستیت (Balanoposthitis): التهاب سر آلت و پوست ختنه‌گاه که ممکن است با قرمزی، درد و تورم همراه باشد.
نکته مهم این است که در شیرخواران و بسیاری از کودکان، چسبندگی یا غیرقابل‌عقب‌کشیدن بودن پوست ختنه‌گاه بخشی از روند طبیعی رشد است و لزوماً بیماری محسوب نمی‌شود. عقب‌کشیدن اجباری پوست ختنه‌گاه می‌تواند موجب آسیب، ایجاد اسکار و فیموز ثانویه شود.
۳. کاهش خطر برخی عفونت‌های آمیزشی در آینده
برخی مطالعات نشان داده‌اند که ختنه با کاهش خطر اکتساب بعضی عفونت‌های آمیزشی در مردان ارتباط دارد.
شواهد مربوط به کاهش خطر اکتساب HIV در مردان، به‌ویژه در مطالعات انجام‌شده در مناطقی با شیوع بالای این عفونت، قابل‌توجه است. همچنین شواهدی به نفع کاهش خطر ابتلا به برخی انواع ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) و احتمالاً ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۲ (HSV-2) وجود دارد.
با این حال، ختنه از تمام عفونت‌های آمیزشی پیشگیری نمی‌کند و محافظت کامل در برابر HIV، HPV، سوزاک، کلامیدیا یا سیفلیس ایجاد نمی‌کند. بنابراین، رعایت اصول پیشگیری از عفونت‌های آمیزشی در آینده همچنان ضروری است.
۴. ارتباط با کاهش خطر برخی سرطان‌ها
سرطان آلت تناسلی
سرطان آلت تناسلی بیماری نادری است. در مطالعات مشاهده‌ای، خطر ابتلا به این سرطان در مردان ختنه‌شده کمتر گزارش شده است. با این حال، این ارتباط به معنای پیشگیری قطعی از سرطان با ختنه نیست و عوامل دیگری نیز در خطر ابتلا نقش دارند.
سرطان دهانه رحم در شریک جنسی
برخی مطالعات ارتباطی میان ختنه مردان و کاهش خطر بعضی عفونت‌های HPV در شریک جنسی و در نتیجه احتمالاً کاهش برخی پیامدهای مرتبط با این عفونت‌ها گزارش کرده‌اند.
با توجه به نقش عوامل متعدد در ایجاد سرطان دهانه رحم، ختنه جایگزین واکسیناسیون HPV و غربالگری مناسب دهانه رحم نیست.
۵. تسهیل رعایت بهداشت ناحیه تناسلی
رعایت بهداشت ناحیه تناسلی برای همه پسران و مردان ضروری است. در افراد ختنه‌نشده، شست‌وشوی ملایم و متناسب با سن اهمیت دارد؛ اما پوست ختنه‌گاه کودکان نباید به‌زور عقب کشیده شود.
در افراد ختنه‌شده، رعایت بهداشت معمولاً ساده‌تر است، زیرا فضای زیر پوست ختنه‌گاه وجود ندارد. با این حال، ختنه به معنای بی‌نیازی از شست‌وشوی منظم نیست.
۶. چرا ختنه ممکن است خطر برخی عفونت‌ها را کاهش دهد؟
فضای زیر پوست ختنه‌گاه می‌تواند محیطی مرطوب برای تجمع ترشحات و برخی عوامل بیماری‌زا فراهم کند. همچنین، بافت پوست ختنه‌گاه ممکن است در معرض خراش‌های میکروسکوپی قرار گیرد که احتمال ورود بعضی عوامل عفونی را افزایش می‌دهند.
پس از ختنه، تغییر شرایط محیطی سر آلت و حذف پوست ختنه‌گاه ممکن است در کاهش خطر برخی عفونت‌ها نقش داشته باشد. البته مکانیسم اثر در بیماری‌های مختلف یکسان نیست و همه ارتباط‌های مشاهده‌شده را نمی‌توان تنها با این توضیح توجیه کرد.
آیا ختنه برای همه پسران ضروری است؟
ختنه فواید بالقوه‌ای دارد، اما تصمیم‌گیری درباره آن باید با توجه به شرایط فردی کودک، وضعیت سلامت، احتمال خطر عفونت ادراری، نظر پزشک و ترجیحات خانواده انجام شود.
همچنین، مانند هر اقدام پزشکی، ختنه می‌تواند با عوارضی از جمله خونریزی، عفونت، درد و عوارض مرتبط با روش انجام همراه باشد. انتخاب روش مناسب، رعایت اصول استریل و انجام ختنه توسط فرد واجد صلاحیت در کاهش این خطرات اهمیت دارد.
والدین بهتر است پیش از تصمیم‌گیری، درباره فواید و محدودیت‌های ختنه و مراقبت‌های پس از آن اطلاعات کافی دریافت کنند.
جمع‌بندی
مهم‌ترین فایده پزشکی ختنه در دوران شیرخوارگی، کاهش خطر عفونت ادراری است. کاهش برخی التهاب‌های مرتبط با پوست ختنه‌گاه، پیشگیری از فیموز پاتولوژیک و پارافیموز و کاهش خطر بعضی عفونت‌های آمیزشی در آینده نیز از فواید احتمالی یا شناخته‌شده آن به شمار می‌روند.
با این حال، ختنه از همه بیماری‌ها پیشگیری نمی‌کند و تصمیم‌گیری درباره آن باید آگاهانه و متناسب با شرایط هر کودک باشد.
برای آشنایی با روش‌های ختنه (حلقه و جراحی)، بهترین سن و مراحل کار، صفحهٔ ختنه کودکان در شیراز و برای نکات پس از ختنه، صفحهٔ مراقبت‌های بعد از ختنه را ببینید. برای مشاوره و دریافت نوبت هم می‌توانید با مطب تماس بگیرید.
منبع علمی: UpToDate، مبحث ختنه و فواید پزشکی آن. این مطلب بازنویسی آموزشی دکتر کشاورز بر اساس این منبع است.
این مطلب برای افزایش آگاهی والدین تهیه شده است و جایگزین معاینه، مشاوره پزشکی و تصمیم‌گیری متناسب با شرایط هر کودک نیست.